<<<<<<< HEAD Gəlin JavaScript-in niyə belə xüsusi olduğuna, onunla nələr edə biləcəyimizə və onun hansı texnologiyalarla qaynayıb qarışdığına bir nəzər yetirək.
Let's see what's so special about JavaScript, what we can achieve with it, and what other technologies play well with it.
52c1e61915bc8970a950a3f59bd845827e49b4bf
JavaScript was initially created to "make web pages alive".
52c1e61915bc8970a950a3f59bd845827e49b4bf
Bu dilə yazılmış proqramlar skriptlər adlandırılır. Bu skriptlər, birbaşa web səhifənin HTML-inin içərisində yazıla və səhifə yükləndikcə icra oluna bilər.
Skriptlər əvvəlcədən heç bir hazırlıq, kompilyasiya və s. mərhələlərə ehtiyac olmadan, adi mətn şəklində yazıla və təqdim edilə bilər.
Bu baxımdan, JavaScript, Java adlandırılan, lakin çox vaxt onunla qarışıq salınan dildən olduqca fərqlidir.
JavaScript yaradılan vaxtlarda, ilkin olaraq "LiveScript" adlandırılmışdır. Lakin sonradan Java-nın məhşurluğu və digər səbəblərdən dolayı onu Java-nın "kiçik qardaşı" kimi qələmə vermək qərara alınmışdı.
Buna baxamayaraq sonradan JavaScript öz spesifikasiyaları olan ([ECMAScript](http://en.wikipedia.org/wiki/ECMAScript)), tamamilə müstəqil bir dilə çevrildi və artıq Java ilə uzaqdan yaxından heç bir əlaqəsi yoxdur.
Günümüzdə isə, JavaScript tək brauzer mühitində deyil, serverdə və JavaScript mühərriki olan istənilən bir qurğuda işləyir.
Brauzerin daxilində "JavaScript virtual maşını" adlı bir mühərrik mövcuddur.
Müxtəlif mühərriklərin müxtəlif kodadları var. Misalçün:
<<<<<<< HEAD
- V8 -- Chrome və Operada.
- SpiderMonkey -- in Firefoxda.
- Chakra -- Microsoft Edgedə
- JavaScriptCore -- Safaridə (WebKit) və s.
Yuxarıdakı terminləri yadda saxlamağınız tövsiyyə olunur çünki, bu cür terminlər developer məqalələrində çox istifadə olunur. Nümunə üçün onu deyə bilərik ki, kimsə sizə "filan xüsusiyyət V8-də dəstəklənir" deyəndə, o dəqiqə biləcəksiniz ki, Chrome və Opera (bir də gördünüz MS Edge) bu xüsusiyyəti dəstəkləyir.
- V8 -- in Chrome, Opera and Edge.
- SpiderMonkey -- in Firefox.
- ...There are other codenames like "Chakra" for IE, "JavaScriptCore", "Nitro" and "SquirrelFish" for Safari, etc.
The terms above are good to remember because they are used in developer articles on the internet. We'll use them too. For instance, if "a feature X is supported by V8", then it probably works in Chrome, Opera and Edge.
52c1e61915bc8970a950a3f59bd845827e49b4bf
Düzünü desək, bu mühərriklər olduqca mürəkkəbdir lakin əsaslar sadədir:
<<<<<<< HEAD
1. Əvvəlcə skript oxunulur, token-lərə ayrılır və parse edilir
2. Yaradılmış token-lərdən [AST](https://en.wikipedia.org/wiki/Abstract_syntax_tree) qurulur
3. Həmin tree-dən [bytecode](https://en.wikipedia.org/wiki/Bytecode) generasiya olunur
4. Bytecode isə maşın koduna çevrilərək icra olunur
=======
1. The engine (embedded if it's a browser) reads ("parses") the script.
2. Then it converts ("compiles") the script to machine code.
3. And then the machine code runs, pretty fast.
>>>>>>> 52c1e61915bc8970a950a3f59bd845827e49b4bf
Təbii ki, mühərrikin işi bununla bitmir. Hər bir mərhələdə müəyyən optimallaşdırmalar aparılır və skriptlər icra olunduqca optimallaşdırma üçün məlumatlar toplanılır. Bunun vasitəsilə daha süərtli maşın kodları generasiya olunur.
<<<<<<< HEAD Müasir JavaScript olduqca təhlükəsiz proqramlaşdırma dilidir. O, ilkin olaraq sadəcə brauzer mühitində işləmək üçün yaradıldığı üçün yaddaşa və ya CPU-ya birbaşa müdaxilə imkanı vermir.
Modern JavaScript is a "safe" programming language. It does not provide low-level access to memory or the CPU, because it was initially created for browsers which do not require it.
52c1e61915bc8970a950a3f59bd845827e49b4bf
Lakin JavaScript-in imkanları onun icra olunduğu mühitdən asılı olaraq dəyişir. Misalçün, Node.js ilə JavaScript faylları oxuya/yaza, şəbəkə sorğuları və s. edə bilər.
Brauzer daxilində isə, JavaScript web səhifə ilə bağlı demək olar ki, hər şeyi edə bilir.
Bunlara misal olaraq:
- SƏhifəyə yeni HTML-in əlavə edilməsi və hazırkı kontentin dəyişdirilməsi.
- Mouse klik, key press və s. kimi istifadəçi tərəfindən tətiklənən eventlərə reaksiya vermək.
- Şəbəkə üzərindən sorğular göndərmək, fayllar endirmək, upload etmək ( AJAX və COMET texnologiyaları vasitəsilə).
- Cookie-lərlə işəmək, ziyarətçilərə müxtəlif mesajlar göstərmək və ya suallar vermək.
- İstifadəçi tərəfdə (client-side) məlumatlar saxlamaq və s.
Və digər şeyləri göstərmək olar.
<<<<<<< HEAD
======= JavaScript's abilities in the browser are limited to protect the user's safety. The aim is to prevent an evil webpage from accessing private information or harming the user's data.
52c1e61915bc8970a950a3f59bd845827e49b4bf
İstifadəçinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün, JavaScript-in brauzerdəki funksionallıqları limitlidir.
- JavaScript on a webpage may not read/write arbitrary files on the hard disk, copy them or execute programs. It has no direct access to OS functions.
52c1e61915bc8970a950a3f59bd845827e49b4bf
- Hər hansı bir web səhifədəki JavaScript sizin sərt diskinizdəki ixtiyari faylları yarada, silə, dəyişə və ya icra edə bilməz. Onun sizin əməliyyat sisteminin funksiyalarına bir başa çıxışı yoxdur.
<<<<<<< HEAD
Müasir brauzerlər fayllarla işləməyə imkan yaradır lakin bu əməliyyat <input> etiketi vasitəsilə sayta fayl yükləməkdən başqa bir şeyə imkan yaratmır.
Bununla bərarbər, brauzer sizə kamera və mikrofon kimi cihazlarlə işləmək imkanı yaradır lakin bu əməliyyatları istifadəçinin bir başa icazəsi olmadan etmək qeyri-mümkündür. Yəni evdə hər hansı bir işlə məşğul olanda kimsə sizi hansısa web səhifədən izləyə bilməz, bunun üçün siz brauzerə icazə verməlisiniz.
-
Fərqli pəncərələr və tablar normalda bir-biri haqqında heç nə bilmirlər. Əgər, siz JavaScript-i istifadə edərək, başqa bir pəncərə açsanız, bu halda açdığınız pəncərə və cari pəncərə fərqli mənbələrdəndirsə (fərqli domen adı, fərqli protokol və ya port) bir pəncərənin digər pəncərəyə heç bir çıxışı yoxdur.
Bu eyni mənbə siyasəti adlandırılır (Same Origin Policy). Yalnız hər iki səhifə müəyyən protokol üzərindən razılaşdığı halda bir-birinin resurslarından istifadə edə bilərlər.
Digər mahdudlaşdırmalar kimi, bu da istifadəçinin güvənliyi üçündür. Hər hansı
http://qeyrimüəyyənbirsayt.comsaytı digər pəncərədə açılmışhttp://gmail.comsaytından məlumat götürə bilməməlidir. Əks halda halımız yaxşı olmaz.
Bu cür məhdudiyyətlər sadəcə brauzer daxilində mövcuddur, daha öncə də qeyd etdiyimiz kimi JavaScript-in imkanları mühitə görə dəyişir.
There are ways to interact with the camera/microphone and other devices, but they require a user's explicit permission. So a JavaScript-enabled page may not sneakily enable a web-camera, observe the surroundings and send the information to the [NSA](https://en.wikipedia.org/wiki/National_Security_Agency).
-
Different tabs/windows generally do not know about each other. Sometimes they do, for example when one window uses JavaScript to open the other one. But even in this case, JavaScript from one page may not access the other page if they come from different sites (from a different domain, protocol or port).
This is called the "Same Origin Policy". To work around that, both pages must agree for data exchange and must contain special JavaScript code that handles it. We'll cover that in the tutorial.
This limitation is, again, for the user's safety. A page from
http://anysite.comwhich a user has opened must not be able to access another browser tab with the URLhttp://gmail.com, for example, and steal information from there. -
JavaScript can easily communicate over the net to the server where the current page came from. But its ability to receive data from other sites/domains is severely limited. Though possible, it requires explicit agreement (expressed in HTTP headers) from the remote side. Once again, that's a safety limitation.
Such limitations do not exist if JavaScript is used outside of the browser, for example on a server. Modern browsers also allow plugins/extensions which may ask for extended permissions.
52c1e61915bc8970a950a3f59bd845827e49b4bf
Aşağıdakılar, JavaScript-i unikal edən ən az üç şeydir:
<<<<<<< HEAD
+ HTML/CSS ilə tam inteqrasiya.
+ Sadə şeylər sadəliklə icra olunur.
+ Əksər brauzerlər tərəfindən dəstəklənir və defolt olaraq aktivdir.
=======
+ Full integration with HTML/CSS.
+ Simple things are done simply.
+ Supported by all major browsers and enabled by default.
>>>>>>> 52c1e61915bc8970a950a3f59bd845827e49b4bf
Bu üç xüsusiyyəti özündə birləşdirən yegənə texnologiya JavaScript-dir.
<<<<<<< HEAD Məhz bu səbəbdən, JavaScript unikaldır və ən çox yayılmış proqramlaşdırma dillərindəndir.
That said, JavaScript can be used to create servers, mobile applications, etc.
52c1e61915bc8970a950a3f59bd845827e49b4bf
Yeri gəlmişək, onu da qeyd etmək lazımdır ki, JavaScript ilə mobil tətbiqlər və serverlər də yarada bilərsiniz.
JavaScript-in sintaksisi hamının ehtiyaclarını ödəmir. Müxtəlif insanlar, müxtəlif funksionallıqlar tələb edir.
So, recently a plethora of new languages appeared, which are transpiled (converted) to JavaScript before they run in the browser.
52c1e61915bc8970a950a3f59bd845827e49b4bf
Son zamanlarda, JavaScript-ə çevrilən (transpiled) bir çox dillər meydana gəlmişdir. Onlar, yalnız development mühitində fərqli funksionallıqlar irəli sürür lakin, daha sonra brauzerdə işləyə bilmək üçün JavaScript-ə çevrilməlidir.
Belə dillərə nümunə olaraq aşağıdakıları göstərmək olar:
<<<<<<< HEAD
- CoffeeScript JavaScript üçün "Sintaktik şəkərdir"(syntactic sugar) və daha qısa və anlaşıqlı sintaksis ortaya qoyur. Adətən Ruby developerlər onu sevir.
- TypeScript JavaScript-ə strict type sistemi əlavə edir və development zamanı bəzi bugların qarşısını alır, çox vaxt performansda da qazandırır. TypeScript Microsoft tərəfindən yaradılmışdır və maintain edilir.
- Flow həmçinin strict type sistemi əlavə edir lakin başqa yol ilə. Facebook tərəfindən yaradılmışdır.
Təbii ki, belə dillər daha çoxdur. Lakin bu dilləri başa düşmək üçün əvvəlcə JavaScript-i tam anlamaq şərtdir.
- CoffeeScript is "syntactic sugar" for JavaScript. It introduces shorter syntax, allowing us to write clearer and more precise code. Usually, Ruby devs like it.
- TypeScript is concentrated on adding "strict data typing" to simplify the development and support of complex systems. It is developed by Microsoft.
- Flow also adds data typing, but in a different way. Developed by Facebook.
- Dart is a standalone language that has its own engine that runs in non-browser environments (like mobile apps), but also can be transpiled to JavaScript. Developed by Google.
- Brython is a Python transpiler to JavaScript that enables the writing of applications in pure Python without JavaScript.
- Kotlin is a modern, concise and safe programming language that can target the browser or Node.
There are more. Of course, even if we use one of these transpiled languages, we should also know JavaScript to really understand what we're doing.
52c1e61915bc8970a950a3f59bd845827e49b4bf
<<<<<<< HEAD
- JavaScript ilkin olaraq yalnız brauzerlər üçün yaradılmış, lakin sonradan başqa mühitlərdə də istifadə olunmağa başlamışdır.
- Günümüzdə JavaScript HTML və CSS ilə tam inteqrasiya oluna bilər, geniş yayılmış unikal bir proqramlaşdırma dilidir.
- JavaScript-ə çevrilən və yeni funksionallıqlar təqdim edən bir çox dillər mövcuddur. Bu dillərdən bəzilərinə nəzər salmaq tövsiyyə olunur. Misalçün, JavaScript-i tam başa düşdükdən sonra TypeScript-dən başlaya bilərsiniz. =======
- JavaScript was initially created as a browser-only language, but it is now used in many other environments as well.
- Today, JavaScript has a unique position as the most widely-adopted browser language, fully integrated with HTML/CSS.
- There are many languages that get "transpiled" to JavaScript and provide certain features. It is recommended to take a look at them, at least briefly, after mastering JavaScript.
52c1e61915bc8970a950a3f59bd845827e49b4bf